Nazi döneminde bilim

in Ali Er

Alman tarihinde üniversiteler Orta Çağ’ın sonlarında ortaya çıktı. Başlangıçta hukuk, tıp ve ilahiyat ağırlıklı eğitim merkezleri idiler.

Modern devletin şekillenmeye başlamasıyla birlikte, 17. yüzyıldan itibaren üniversiteler devlet memurluğu eğitimini de üstlendiler. Öncesinde yönetim bürokrasisi, Doğu Asya’dan Avrupa’ya hemen tüm ülkelerde olduğu gibi, krala danışmanlık yapan aristokratlardan oluşuyordu. Osmanlı’da II. Meşrutiyet’e kadar varlığını sürdüren “Enderun” nispeten farklı bir sistemdi.  

                                                                               ***

Hitler’in Nazi Partisi (Nasyonal Sosyalist Alman işçi Partisi) 1933’te iktidara geldiğinde Almanya dünyanın başlıca bilim merkezlerinden biriydi. Modern fiziğe ilişkin yeni kuramların ortaya atıldığı üç kentteki üniversiteler özellikle dikkat çekiciydi. Küçük bir kasaba olan Göttingen, Berlin ve Münih…

                                                                           ***

Naziler’in iktidara gelir gelmez uygulamaya koyduğu “ari olmayanların kurumlardan uzaklaştırılması” politikasından üniversiteler derin biçimde etkilendi. İlk büyük darbeyi, dört fizik-matematik enstitüsünden üçünün başkanının Yahudi olduğu Göttingen üniversitesi aldı. Kovulanların yanı sıra istifa edenler ve başka ülkelere göç edenler oldu. 1935’e gelindiğinde her 5 bilim insanından biri, her dört fizikçiden biri görevden alınmış yahut ayrılmak zorunda kalmıştı. Bilim insanı tasfiyesi, sonraki yıllarda da sürdü. Bunlardan 20’si Nobel ödüllüydü. (Bazıları Nazi döneminden sonra Nobel aldı)

Aslında çoğumuzun az çok bildiği hikâyedir. Uzaklaştırılan Alman bilim insanlarından bazıları Atatürk’ün çağrısıyla Türkiye’ye gelmiş ve üniversitelerimizin gelişmesine büyük katkılarda bulunmuşlardı.

                                                                             ***

Yukarıdaki bilgileri eski ODTÜ öğretim üyelerinden Prof. Haluk Tosun’un çevirisiyle 1985 yılında Alan yayıncılıktan çıkan “Nazi Döneminde Bilim” kitabından aldım. Alan D. Beyerchen imzalı kitabın orijinal adı “Scientists Under Hitler”. 2015’te Say yayınlarından yeni baskısı çıktı. Kitapta Naziler’in bilim düşmanlığının ülkeye maliyeti, bu düşmanlığın ideolojik kaynakları, tasfiyelere karşı önde gelen bilim insanlarının gösterdiği farklı tavırlar gibi kapsamlı değerlendirmeler yer alıyor. Konuya ilgi duyanlar için önemli bir kaynak.

 

Yorum yapın

Misafir olarak yorum yapın

0
hizmet koşulları.

Yorumlar